خليج فارس يكي از مهمترين آبراههاي جهان بشمار مي رود كه از دير باز مود توجه اقوام مختلف بوده و از اهميت خاصي بر خوردار مي باشد هر چند از گذشته اين آبراه مخصوصاً دوران پيش از تاريخ آن اطلاعات دقيقي در دست نيست اما وجود بقاياي آثار و ابنيه به جاي مانده در منطقه ، خود دليلي بر آباداني و رونق نواحي ساحلي خليج فارس است.
منطقه خليج فارس در دوران عيلامي ، هخامنشي ، سلوكي ، پارت و ساساني و مخصوصاً دوران اسلامي از اهميت ويژه اي برخوردار بوده ، كشف آثاري از دوران عيلامي در منطقه ريشهر نفوذ عيلاميان در اين منطقه را نشان مي دهد همچنين وجود بنادري از دوران هخامنشي چون : ديلمون ، آويستانه ، هرمزي و … دليل بر استفاده هخامنشيان از اين آبراه مهم مي باشد.
با ورد به دوره اسلامي خليج فارس دچار فراز و نشيب ها و تحولات گوناگون مي شود كه در مراحل و ادوار بعدي تأثيرات مهمي برجاي گذاشته از جمله عدم امنيت و ثبات سياسي باعث مي شود براي مدت اندكي خليج رونق خود را از دست بدهد اما در مراحل بعدي راههاي تجاري از رونق زيادي برخوردار مي شوند و چندين راه از شيراز و خوزستان به خليج فارس متصل مي شود و بنادر متعددي از جمله سيراف ، سينيز ، نجيرم ، بوجود مي آيد كه تأثير زيادي در رونق و آبادي منطقه داشته است.
هر چند اين بندر در قرون اوليه اسلامي يكي از مهمترين و پر رونق ترين بنادر بود اما با وقوع زلزله شديد سال 366 به مخروبه اي تبديل مي شود به گونه اي كه در قرن پنجم هجري هيچ گونه مبادله و ارتباطي با سيراف برقرار نمي شود.
اتصال چندين راه بازرگاني از جمله شيراز ، خوزستان ، سيراف به اين منطقه باعث شده بود تا منطقه را از امنيت ويژه اي برخوردار كنند. وجود آثاري چون برج هاي ديدباني ، منابع ذخيره آب ، چهار طاقي ها ، فانوس هاي دريايي ، كاروانسرا و غيره ، استراتژيك بودن منطقه را به اثبات مي رساند.
موقعيت جغرافيايي اهرم:
اهرم مركز شهرستان تنگستان كه تا مركز استان ( بوشهر ) 54 كيلومتر فاصله دارد. اهرم در موقعيت 51 درجه و 17 دقيقه طول شرقي و 27 درجه و 53 دقيقه عرض شمالي قرار گرفته و ارتفاع آن از سطح دريا 65 متر است. منطقه تنگستان به دو قسمت تقسيم مي شود ، تنگستان شمالي كه مركز آن اهرم است و تنگستان ساحلي كه قسمت ساحلي خليج فارس از بوشهر به طرف جنوب شرقي تا فاصله 70 كيلومتري ادامه دارد.
قلعه زاير خضر خان كه از بناهاي دوره قاجاريه بشمار مي رود در انتهاي شرقي شهر اهرم واقع گرديده و حدود يك هكتار وسعت دارد اين قلعه داراي چهار برج در چهار ضلع و دو قسمت شاه نشين و اتاق هاي جانبي مي باشد. از استحكامات اصلي قلعه ديوار مرتفع با چهار برج داراي كنگره هايي به سبك قلاع باستاني جهت پناهگاه سربازان بوده كه بر اثر باران هاي سيل آساي منطقه رو به ويراني است و هر سال بخشي از آن تخريب مي گردد.اين قلعه بر روي تپه اي باستاني قرار گرفته يافته هاي باستان شناسي نشان داد كه اين محل از دوران اشكاني تا اواسط اسلامي به صورت منقطع مسكوني بوده است .
پيوند و ارتباط قلعه زاير خضر خان با ديگر نواحي همجوار نبايد از نظر دور داشت چنانكه در مورد محوطه كوه مند و تل گل پختي شباهت هايي بويژه در گونه سفال با پوشش خاكستري و قرمز رنگ با تپه زاير خضر خان ديده مي شود.در مورد سفال معمولي تنها عوامل بسيار اندكي قابل مقايسه اند كه مهمترين آنها پياله ها و كوزه ها مي باشند.
